—— جەنۇبىي شىنجاڭدىكى بىر ناھىيە قانداق قىلىپ زامانىۋىلاشتۇرۇش يولىنى تېپىپ چىقتى
□ ئانار بۇلۇت\شىنجاڭ گېزىتى مۇخبىرلىرى ۋاڭ خۇڭ، جەزىرە نېسىپبېك، پەرىزات ئابدۇل
8 - ئايدىكى قاغىلىقتا، قۇياش نۇرى پارلاپ تۇراتتى، كوئېنلۇن تېغىنىڭ قارلىق چوققىلىرى جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ ئۇپۇقىنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتەتتى.
G219 لىنىيەسىنىڭ نۆل كىلومېتىرلىق جايىدا، 13 مېتىر ئېگىزلىكتىكى رەڭلىك دەرۋازا كۆزنى چاقنىتىپ قەد كۆتۈرۈپ تۇراتتى، «پەلەك يولىدىكى نۆل كىلومېتىر، كوئېنلۇندىكى بىرىنچى شەھەر» دېگەن خەتلەر پىژغىرىم ئىسسىقتا ئالتۇن رەڭ نۇر چېچىپ تۇراتتى. جەنۇبقا قاراپ ماڭغاندا ئالى بار، چوگىر چوققىسى بار، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 5000 مېتىر كېلىدىغان ھايات - ماماتلىق لىنىيەسى بار.
قاغىلىق ناھىيەسى ئادەتتە «شىنجاڭ - شىزاڭ لىنىيەسىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسى» دەپ ئاتىلىدۇ، ئەمما تاغ - دەريالار ئارىسىدىن كېسىپ ئۆتكەندە، ئاندىن ئۇنىڭ ھەقىقىي ئالاھىدىلىكىنىڭ قانچىلىغان جۇغراپىيەلىك مەنىدىكى «بىرىنچى»دە ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ يېڭى دەۋردىكى پارتىيەنىڭ شىنجاڭنى ئىدارە قىلىش تەدبىرىنىڭ يېتەكچىلىكىدە، چېگرا رايوندىكى ناھىيە رايونى قانداق قىلىپ ئىمكانىيەتلىك سىجىل بولغان زامانىۋىلاشتۇرۇش يولىنى تېپىپ چىقتى؟ دېگەن بىر دەۋر تېمىسىغا جاۋاب بېرىۋاتقانلىقىدا ئىكەنلىكىنى بايقىغىلى بولىدۇ.
بۇ، بىر پارچە سىياسىي نەتىجە دوكلاتى ئەمەس، بەلكى جەنۇبىي شىنجاڭدىكى بىر ناھىيەنىڭ زامانىۋىلاشتۇرۇشقا بولغان بارلىق تەسەۋۋۇرى.
نۆل كىلومېتىرلىق جاي، يول مۇشۇ جايدىن باشلىنىدۇ، سوئالمۇ مۇشۇ جايدىن باشلىنىدۇ.
بىرىنچى سوئال كەسىپتە قانداق قىلىپ بۆسۈش ھاسىل قىلدى؟
【قىيىن مەسىلە】
چېگرا رايوندىكى ناھىيە رايونىنىڭ كەسىپ تەرەققىياتى ئۇزاق مەزگىل قۇرۇلما خاراكتېرلىك بىر مەسىلىگە دۇچ كەلدى، يەنى بايلىق توپلاشقان، بايلىقى ۋە مەھسۇلاتى مول، لېكىن ماركا تەسىرى ئاجىز بولۇپ، قىممىتى سىرتقا ئېقىپ كەتكەنىدى. يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى «دەسلەپكى مەھسۇلات» باسقۇچىدا توختاپ قالدى، قېزىلما بايلىقلارنى پىششىقلاشتا كۆپىنچىسى دەسلەپكى مەھسۇلات بولدى، مەدەنىيەت - ساياھەت بايلىقى «پەسىل خاراكتېرلىك ئاۋات بولۇش» بىلەن چەكلىنىپ قالدى. كەسىپ زەنجىرىدىكى ئاچقۇچلۇق ھالقا − ئۆلچەم بېكىتىش، داڭلىق ماركا ماركېتىڭى، سېتىش يوللىرىنى ئىگىلەشنىڭ كۆپىنچىسى شۇ جايدا ئەمەس ئىدى.
【ئەمەلىيەت】
قاغىلىق يېزا ئىگىلىكىدە بۆسۈش ھاسىل قىلىشتا، «قوشۇلما قىممەت» ھېساباتى قىلدى.
بەشئېرىق بازىرىدىكى 10 مىڭ مولۇق ئانار بازىسىدا، خۇڭتەيياڭ باغ - ئورمانچىلىق دېھقانلار كەسپىي ھەمكارلىق كوپىراتىپىنىڭ مەسئۇلى نۇرمەمەت تۇرامەت ئېتىز بېشىدا تۇرۇپ، مۇخبىرغا مۇنداق ھېسابات قىلىپ بەردى: «ئىلگىرى ئانار پىشقاندا سودىگەرلەرنىڭ كېلىپ سېتىۋېلىشىنى ساقلايتتۇق، باھاسىنى ئۇلار بېكىتەتتى، ھازىر <قاغىلىق ئانىرى> دېگەن جۇغراپىيەلىك بەلگە بار بولدى، شاڭخەي شىنجاڭغا ياردەم بېرىش بويىچە مۇقىم سېتىش يولى بار بولدى، بىر مو يەردىن ئىككى - ئۈچ ئۈلۈش كۆپ پۇل تاپالايدىغان بولدۇق. ھەمكارلىق كوپىراتىپىمىزنىڭ ئانار ئۆستۈرۈش كۆلىمى 200 مودىن تەرەققىي قىلىپ 1800 موغا يەتتى، كوپىراتىپ ئەزالىرى بىرنەچچە ئائىلىدىن كۆپىيىپ 50 نەچچە ئائىلىگە يەتتى. 2025 - يىلى، پۈتۈن بازارنىڭ ئانار ئومۇمىي ھوسۇلى 3000 توننا بولۇپ، مەھسۇلات قىممىتى 40 مىليون يۈەندىن ئاشتى. ئىلگىرى ئانار ئۆستۈرۈشىمىز تىرىكچىلىك قىلىش ئۈچۈن ئىدى، ھازىر ئانار ئۆستۈرۈش كەسىپكە ئايلاندى.»
قاغىلىقتا 640 مىڭ مو ياڭاقلىق بار، يىلىغا 150 مىڭ توننا ھوسۇل ئېلىنىدۇ، ئۆستۈرۈش كۆلىمى ۋە مەھسۇلات مىقدارى شىنجاڭ بويىچە مۇقىم ئالدىنقى قاتاردا تۇرۇپ، 350 مىڭ دېھقاننىڭ ياڭاق كەسىپ زەنجىرىنى چۆرىدەپ كىرىمىنى ئاشۇرۇپ بېيىشىغا تۈرتكە بولدى. 16 باشلامچى پىششىقلاش كارخانىسى، 20 خىلدىن ئارتۇق چوڭقۇر پىششىقلانغان مەھسۇلات − ياڭاق يېغى، ياڭاق ئاقسىل تالقىنى، ياڭاق سۈتى بۇ جايدىن پۈتۈن مەملىكەتكە يۈزلەندى. قاغىلىقنىڭ ياڭاق يېتىشتۈرۈش سىستېمىسى جۇڭگونىڭ مۇھىم يېزا ئىگىلىك مەدەنىيەت مىراسلىرى قاتارىغا كىرگۈزۈلدى، ئۇرۇق پىلازمىسى بايلىقى بازىسىدا 200دىن ئارتۇق سورت بايلىقى ساقلانماقتا: قاغىلىق ياڭاق سېتىپلا قالماي، يەنە ياڭاقنىڭ «گېن ئامبىرى»نى قوغدىماقتا.
لوق يېزىسىدا 2140 مو يەردىكى پىچەكگۈلنىڭ مو بېشى ھوسۇلى 4000 كىلوگىرام بولۇپ، يىللىق مەھسۇلات قىممىتى 20 مىليون يۈەندىن ئاشىدۇ، پۈتۈن كەسىپ زەنجىرى 2500دىن ئارتۇق ئادەم قېتىمنىڭ ئىشقا ئورۇنلىشىشىغا تۈرتكە بولدى.
ئاناردىن ياڭاققىچە، يەنە پىچەكگۈلگىچە، تۇپراق يەنىلا ئاشۇ تۇپراق، ئېلىنغىنى ئوخشاش بولمىغان ھوسۇل.
يېزا ئىگىلىكىدە يەرگە تايىنىپ قوشۇلما قىممەت يارىتىلدى، مەدەنىيەت - ساياھەتتە تاغ - دەريالارغا تايىنىپ تەسىرات كۈچەيتىلدى.
كوئېنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىدىكى، چۆللۈكنىڭ ئاخىرقى ئۇچىدىكى زۇڭلاڭ لىڭچۈەن مەنزىرە رايونىدا، سۈزۈك بۇلاق سۈيى تۆت تۈپ يۈز يىللىق قەدىمىي سۆگەت ئاستىدىن بۇلدۇقلاپ ئېقىپ چىقىدۇ. «نۇرغۇن كىشى كەلسە، بۇلاق سۈيىدىن بىر تۇڭ ئېلىپلا قايتىپ كېتەتتى.» قاغىلىق ناھىيەسى مەدەنىيەت - ساياھەت مەبلەغ سېلىش چەكلىك شىركىتىنىڭ باش مۇدىرى جاۋ شىڭ سەمىمىيلىك بىلەن مۇنداق دېدى: «ئەينى چاغدا، بۇ جاي ئارام ئېلىش نۇقتىسىلا ئىدى.»
بۇ يىل، مەنزىرە رايونى «مېھمانلارنى ئېلىپ قېلىش»نى چۆرىدەپ دەرىجىسىنى ئومۇميۈزلۈك ئۆستۈردى، شاڭخەينىڭ شىنجاڭغا ياردەم بېرىش مەبلىغىنىڭ تۈرتكىسىدە، تىك ئۇچار ئايروپىلانغا ئولتۇرۇپ تۆۋەن بوشلۇقتا ساياھەت قىلىش، سۇ ئۈستى لەيلىمە گىلىمى، تاشيول كادىن ئاپتوموبىلى، لىڭچۈەن قەبىلىسى قەھۋەخانىسى قاتارلىق يېڭى كەسىپ ھالەتلىرى ئارقا - ئارقىدىن بارلىققا كەلدى. تىك ئۇچار ئايروپىلان ساياھەتچىلەرنى ئېلىپ بوشلۇققا كۆتۈرۈلگەندە، كوئېنلۇندىكى قارلىق چوققىلار، چۆل - باياۋاندىكى بوستانلىقلار كۆز ئالدىدا نامايان بولىدۇ؛ كەچقۇرۇن، «مۇزلۇقتىكى مەرۋايىت» ناملىق سۇ ئۇسسۇلى نومۇرىدا خەن سۇلالىسى دەۋرىدىكى چېگرا قاراۋۇلى بىلەن مۇزلۇق ئىلاھەسىنىڭ بۇلاق سۈيىنى باشلاپ قەھەتچىلىكتىن قۇتقۇزغانلىقى، ھەرقايسى مىللەتلەرنىڭ بىر بۇلاقنىڭ سۈيىنى ئورتاق ئىچكەنلىكى توغرىسىدىكى رىۋايەت بايان قىلىنىدۇ؛ لىڭچۈەن قەبىلىسى قەھۋاخانىسىدا، ئاق رەڭلىك پەردىلەر بۇلاق بويىغا ئېسىلغان بولۇپ، ساياھەتچىلەر قەھۋە ئىچكەچ ھۇزۇرلىنىدۇ ۋە سالقىندايدۇ. «كۈندىلىك ئوتتۇرىچە ساياھەتچى مىقدارى ئۆزگەرتىشتىن بۇرۇنقىغا قارىغاندا ئىككى ھەسسىگە يېقىن ئاشتى» دېدى جاۋ شىڭ. قەدىمىي سۆگەت يەنىلا ئاشۇ تۆت تۈپ قەدىمىي سۆگەت، بۇلاق سۈيى يەنىلا ئاشۇ بۇلاق سۈيى، ئۆزگەرگىنى دەرەخ ئاستىدا كۈلكە سادالىرى كۆپەيدى، قىرغاقتا كەسىپ ھالىتى كۆپەيدى.
ئەگەر يەردىن قوشۇلما قىممەت ئېلىش يېزا ئىگىلىكىدە بۆسۈش ھاسىل قىلىش، تاغ - دەريالارغا تايىنىپ تەسىراتنى كۈچەيتىش مەدەنىيەت - ساياھەتتىكى قاتمال ھالەتنى بۇزۇپ تاشلاش دېيىلسە، ئۇنداقتا، سانائەتنىڭ قەد كۆتۈرۈشى يەر ئاستى بايلىقىغا تايىنىپ قىممەت يارىتىش دېگەنلىكتۇر.
2025 - يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە، قاغىلىق سانائەت باغچە رايونىغا 269 كارخانا ماكانلاشتى، بۇنىڭ ئىچىدە سانائەت كارخانىسى 232 بولۇپ، باغچە رايونى تاماملىغان سانائەت ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتى 4 مىليارد 900 مىليون يۈەن بولدى. بۇنىڭ ئىچىدە، ئېغىر خىمىيە سانائىتى باغچە رايونىغا جەمئىي 1 مىليارد 200 مىليون يۈەن مەبلەغ سېلىنغان، 33 كارخانا ماكانلاشقان، بۇلارنىڭ 13ى كۆلەمدىن يۇقىرى كارخانا بولۇپ، 5000دىن ئارتۇق كىشىنىڭ ئىشقا ئورۇنلىشىشىغا تۈرتكە بولدى. جۇڭگو گېئولوگىيەلىك تەكشۈرۈش ئىدارىسى ئۈرۈمچى تەبىئىي بايلىق ئۇنىۋېرسال تەكشۈرۈش مەركىزىنىڭ جەنۇبىي شىنجاڭ تەكشۈرۈش - ئۆلچەش شۆبە مەركىزى باغچە رايونىغا ماكانلاشتى − بۇ، جەنۇبىي شىنجاڭدىكى بىردىنبىر بىرلا ۋاقىتتا CMA، CNAS قوش سالاھىيىتىگە ئىگە كان تەكشۈرۈش ئاپپاراتى بولۇپ، رۇدا چارلاش، پىششىقلاش، سۈپەت تەكشۈرۈشنى نوپۇزلۇق تېخنىكا تىرىكى بىلەن تەمىنلىدى. ناھىيە رايونىنىڭ كان تەكشۈرۈش ھوقۇقى، كان قېزىش ھوقۇقىغا تايىنىپ، باغچە رايونىدا «تەكشۈرۈش، قېزىش، رۇدا تاللاش، تاۋلاش» بىر گەۋدىلەشكەن يېشىل كانچىلىق زەنجىرى بەرپا قىلىنىپ، يىلىغا 12 مىليون 500 مىڭ توننا رۇدا قېزىش، 15 مىليون توننا رۇدا تاللاش، 5 مىليون توننا رۇدا تاۋلاش پىلانلاندى، ھەممىسى مەھسۇلات كۆزلىمە نىشانىغا يەتكەندىن كېيىن، سانائەت مەھسۇلات قىممىتى 21 مىليارد يۈەنگە يېتىدۇ.
قاغىلىق يېڭى ئېنېرگىيە يورۇقلۇق ۋولت كەسىپ باغچىسىدا، ئالتە يورۇقلۇق ۋولت ئېلېكتىر ئىستانسىسى چۆللۈكتە قۇرۇلدى، ئومۇمىي گېنېراتورلار سىغىمچانلىقى 650 مىڭ كىلوۋات بولۇپ، يىلىغا 1 مىليارد 600 مىليون كىلوۋات سائەت يېشىل توك بىلەن تەمىنلەيدۇ.
مېۋىلىك باغدىن لىڭچۈەن بۇلىقىغىچە، يەنە چۆل - باياۋانغىچە، تۇپراقتىن تاغ - دەريالارغىچە، يەنە يەر ئاستى بايلىقىغىچە، قاغىلىقنىڭ كەسىپ مەنزىرىسى ئەمدى يېزا ئىگىلىكىنىڭ يالغۇز كىشىلىك مۇزىكىسى بولماستىن، بەلكى 1 -، 2 -، 3 - كەسىپلەر يۇغۇرۇلۇپ گىرەلەشكەن سىمفونىيەسىگە ئايلاندى. نۆل كىلومېتىرلىق جايدىكى رەڭدار دەرۋازىدىن ئۆز ئاپتوموبىل ساياھىتى ئاپتوموبىللىرى ئۈزۈلمەي ئۆتۈشۈپ تۇرىدۇ، بۇ جاي ئىلگىرى پەقەت «قاراپ قويۇپ ئۆتۈپ كېتىدىغان» جاي ئىدى، بۈگۈنكى كۈندە ماشىنىلار توختاپلا قالماي، يەنە ئىستېمال، ئىشقا ئورۇنلىشىش ۋە كەسىپ زەنجىرى شەكىللەندى.
«14 - بەش يىل» مەزگىلىدە، تىجارەت ئاساسىي گەۋدىلىرى يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ％13.4 كۆپەيدى، تاشقى سودا ئىمپورت - ئېكسپورت ئومۇمىي قىممىتى يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن %33.9 ئاشتى − كەسىپتە بۆسۈش ھاسىل قىلىشنىڭ جاۋاب قەغىزى رەقەملەر ئىچىگە يېزىلدى، يەنە قەدىمىي سۆگەت ئاستىدىكى كۈلكە سادالىرى ۋە چۆللۈكتىكى يورۇقلۇق ۋولت تاختىلىرى ئارىسىغا پۈتۈلدى.
【ئىلھام】
«قاراپ قويۇپ ئۆتۈپ كېتىش»تىن «قېپقېلىش»قىچە، «خام ماتېرىيال سېتىش»تىن «ماركىلىق مەھسۇلات سېتىش»قىچە، «ئۆتەڭ ئىقتىسادى»دىن «ماكانلاشقان ئىقتىساد»قىچە − قاغىلىقنىڭ كەسىپتە بۆسۈش ھاسىل قىلىشى ماھىيەتتە قىممەت زەنجىرى، بوشلۇق زەنجىرى، قۇرۇلما زەنجىرىنىڭ ئۈچ قات ھالقىشىدىن ئىبارەت. لېكىن تېخىمۇ چوڭقۇر قاتلاملىق سىناق: باشلامچى كارخانىلار بىلەن دېھقان ئائىلىلىرىنىڭ مەنپەئەت باغلىنىشى مۇستەھكەممۇ ياكى مۇستەھكەم ئەمەسمۇ؟ ماركا ئارقىلىق باھانى ئۆرلىتىش دېھقانلارغا ھەقىقىي نەپ يەتكۈزدىمۇ ياكى يەتكۈزمىدىمۇ؟ سودىگەر چاقىرىش تۈرلىرى بىلەن شۇ جايدىكى كەسىپ زەنجىرىنىڭ جىپسىلىشىشى زىچمۇ ياكى زىچ ئەمەسمۇ؟ كەسىپتە بۆسۈش ھاسىل قىلىشنىڭ ئاخىرقى نۇقتىسى مەھسۇلات قىممىتىنى ئىپادىلەيدىغان سانلار ئەمەس، بەلكى دېھقانلارنىڭ كەسىپ زەنجىرىدىكى ئورۇن تۇيغۇسى ۋە ئېرىشىش تۇيغۇسى.
2 - سوئال كىشىلەرنىڭ ئېڭىنى قانداق ئۆستۈرۈش كېرەك؟
【قىيىن مەسىلە】
چېگرا رايونغا جايلاشقان ناھىيە رايونىدىكى كىشىلەرنى زامانىۋىلاشتۇرۇشتا ھازىر تۆت قات ئۈستىلەنگەن تىپ ئۆزگەرتىشكە بىۋاسىتە يۈزلىنىشكە توغرا كېلىدۇ: ئىشلەپچىقىرىش شەكلى ئۆزگەردى، ۋاقىت قارىشى ۋە پۈتۈم ئېڭىنى قايتا شەكىللەندۈرۈشكە توغرا كېلىدۇ؛ تۇرمۇش شەكلى ئۆزگەردى، ئاممىۋى قائىدىلەرنى قايتىدىن ئىگىلەشكە توغرا كېلىدۇ؛ ئۇچۇر ئېقىمىنىڭ شىددەتلىك زەربىسى شارائىتىدا، ئېچىۋېتىش بىلەن ۋارىسلىق قىلىشنى قايتا تەڭپۇڭلاشتۇرۇشقا توغرا كېلىدۇ؛ مەنىۋى جەھەتتە قەلبتىن ئېتىراپ قىلىشتا، رايوننى قەلبتىن ئېتىراپ قىلىشنى جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى ئېڭىغا يۈكسەلدۈرۈشكە توغرا كېلىدۇ. قاغىلىقنىڭ جاۋابى شۇكى: پۈتۈن ناھىيەدىكى ھەر مىللەت ئاممىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش مۇساپىسىدە ئىززەت - ھۆرمەتكە، تەۋەلىك تۇيغۇسىغا ئىگە يېڭى چېگرا رايون كىشىلىرىگە ئايلاندۇرۇش.
【ئەمەلىيەت】
ئاقتاش بازىرى شىنجاڭدىكى ئەڭ چوڭ باشقا جايغا كۆچۈرۈپ ئورۇنلاشتۇرۇش رايونى. 14 مىڭ ئامما چوپان يېزىسى، كۆكيار يېزىسى قاتارلىق تاغلىق رايونلارنىڭ ئىچكىرىسىدىن كۆچۈرۈپ كېلىندى، 1 مىليارد 500 مىليون يۈەن مەبلەغ ئاجرىتىلىپ، 3063 يۈرۈش ئەمىن ئۆي سېلىنىپ، چۆللۈكتە بىر يېڭى بازار بەرپا قىلىندى.
رىزۋانگۈل ئابدۇقادىرنىڭ يېڭى ئۆيى ئىككى ياتاق، بىر مېھمانخانىلىق ئىدى، «ئىلگىرىكى كېسەك ئۆيىمىزدىن يامغۇر ئۆتۈپ كېتەتتى، مەشكە ئوت قالىساقلا ئۆينى ئىس قاپلاپ كېتەتتى. ھازىر پار، تۇرۇبا سۈيى، تازىلىق ئۆيىنىڭ ھەممىسى تولۇق، شەھەردىكى ئۆيلەرگە ئوخشاش.» ئورۇنلاشتۇرۇش رايونىدا 1900دىن ئارتۇق پارنىك ۋە 1800 ئەگمە پارنىك رەتلىك تىزىلغانىدى، ئۇ ئىككى ئەگمە پارنىكنى ھۆددىگە ئېلىپ شوخلا ۋە لازا تېرىدى، «ئىلگىرى تەبىئەتكە تايىنىپ ھوسۇل ئالاتتۇق، ھازىر تېخنىكىغا تايىنىپ ھوسۇل ئالىمىز، تۇرمۇشىمىز بارغانسېرى ياخشىلاندى.»
ئورۇنلاشتۇرۇش رايونىدىكى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش كەسىپ باغچىسىدا، قاغىلىق ناھىيەسى شىنگوخاۋ كىيىم تىكىش چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش سېخى ئالدىراشلىققا تولغانىدى، ئىشچىلار ياۋروپاغا ئەۋەتىلىدىغان مامۇق جىلىتكە ۋە تەنھەرىكەت يۈرۈشلۈك كىيىملىرىنى جىددىي تىكىش بىلەن ئالدىراش بولۇپ، ئايلىق ئىشلەپچىقىرىش مىقدارى 60 مىڭ قۇر ئىدى. ياندىكى قاغىلىق دېنا ئاياغچىلىق چەكلىك شىركىتىنى فۇجيەن لۇڭيەنلىك چۆ رۇكۇن 2021 - يىلى قۇرغان بولۇپ، 160تىن ئارتۇق ئىشچى قوبۇل قىلغان، يىلىغا 600 - 500 مىڭ جۈپ مۇھاپىزەت ئايىغى ئىشلەپچىقىرىپ ياۋروپاغا ئېكسپورت قىلىدۇ.
تاماق قاچىسى مۇقىم بولسا، كۆڭۈل ئاندىن خاتىرجەم بولىدۇ. لېكىن يەيدىغان تامىقى بولسىلا بولمايدۇ، يەنە تىرەك بولىدىغان مەدەنىيەت، يۆلەك بولىدىغان روھ بولۇشى كېرەك.
پامىر ئېگىزلىكىنىڭ شەرقىي ئېتىكىدىكى دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 2700 مېتىر كېلىدىغان كۆكيار يېزىسىنىڭ نۇرئابات كەنتىدە تاجىك مىللىتى، ئۇيغۇر مىللىتى ئاممىسىدىن 326 كىشى توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان. كەنتتە پۈتۈن يىلدا 380 مەيداندىن ئارتۇق مەدەنىيەت - تەنتەربىيە ئارقىلىق خەلققە نەپ يەتكۈزۈش پائالىيىتى قانات يايدۇرۇلىدۇ، كەنت قائىدىسى ئاھالىلەر ئەھدىنامىسى كەنت ئاھالە كومىتېتىنىڭ دەرۋازىسى ئالدىغا چاپلانغان، كەنت ئاھالىلىرى كېڭىشى نازارەت قىلىپ ئىجرا قىلىدۇ. 2025 - يىلى، پۈتۈن كەنتتىكىلەرنىڭ ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 26 مىڭ يۈەندىن ئاشتى.
ناھىيە بازىرىدا، شاڭخەي ياردەم بېرىپ قۇرغان كوئېنلۇن جۇڭگو مەدەنىيىتى ئىلمى بىلىم ئورنى 2024 - يىلى 10 - ئايدا ئىشقا كىرىشتۈرۈلۈپ، ھەقسىز ئېچىۋېتىلدى، خەتتاتلىق، جۇڭگوچە رەسىم، گۇجېڭ، قورشاۋ شاھمات، ساپال سەنئىتى قاتارلىق 13 خىل دەرس تەسىس قىلىندى. ئوقۇغۇچى سۈمەييە مەمەتتۇرسۇن گۇجېڭغا مەپتۇن بولۇپ قالدى: «بۇ چالغۇنىڭ ئاۋازى بەك يېقىملىق ئىكەن، مەن بۇنىڭدىن كېيىن يەنە دەرىجە ئىمتىھانى بېرىمەن!» بىلىم ئورنى يەنە ئىدارە، مەھەللە، يېزا - كەنتلەرگە بېرىپ پائالىيەت ئۆتكۈزۈپ، مەدەنىيەتنى ئاممىنىڭ ئىشىك ئالدىغىچە يەتكۈزدى.
قاغىلىقنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر مەدەنىيەت خاتىرىسىدە، دېڭ زۇەنشيەننىڭ كۈندىلىك خاتىرىسى بىلەن يۈك توشۇغۇچىلارنىڭ كۈندىلىك خاتىرىسى ئىككى پاراللېل مەنىۋى تومۇر ھېسابلىنىدۇ.
دېڭ زۇەنشيەن، گۇاڭدۇڭ زىجىندىن، 1914 - يىلى يېشى 50كە يېقىنلاشقاندا شىنجاڭغا ھاكىملىققا ئىمتىھان بېرىپ ئۆتكەن، سەككىز ئايدىن كۆپرەك يول يۈرۈپ ۋەزىپە ئۆتىگىلى بارغان، شىنجاڭدا 18 يىل تۇرۇپ، ئىككى قېتىم قاغىلىق ناھىيەسىدە ھاكىم بولغان. ئۇ تۈزگەن «قاغىلىق ناھىيەسى تەزكىرىسى»دىكى «چېگرا چارلاش خاتىرىسى» 1962 - يىلى جۇڭگو - ھىندىستان چېگراسىدا يۈزبەرگەن ئۆزىمىزنى قوغداپ قايتۇرما زەربە بېرىش ئۇرۇشىدا چېگرا لىنىيەسىنى بېكىتىشنىڭ مۇھىم ئاساسى قىلىنغان. 60 ياشقا كىرگەندە، خوتۇنى يۇرتىدا ئۇنىڭغا يەرلىك سېتىۋېلىپ، ئۇنى ئاخىرقى ئۆمرىنى يۇرتىدا ئۆتكۈزۈشكە سۈيلىگەن، ئەمما ئۇ: «پىلە قۇرتى قورسىقىدىكى يىپەكنى قۇسۇپ تۈگەتمىگۈچە، باھار ئاياغلاشسىمۇ ئۇيقۇغا كىرمەيدۇ» دەپ يازغان، 64 يېشىدا خىزمەت ئۈستىدە ۋاپات بولغان.
1944 - يىلى، بىرنەچچە ياش ئوقۇغۇچى بىلەن شىنجاڭدىكى 100دىن ئارتۇق ئاز سانلىق مىللەت يۈك توشۇغۇچى يۈك توشۇش ئەترىتى بولۇپ تەشكىللىنىپ، ھىندىستاننىڭ لېخ شەھىرىدىن يولغا چىقىپ، قاراقۇرۇم تېغىدىن ھالقىپ ئۆتۈپ، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 5000 مېتىردىن ئاشىدىغان ھايات - ماماتلىق لىنىيەسىنى بويلاپ، ياپون تاجاۋۇزچىلىرىغا قارشى تۇرۇش ئۇرۇشىدا جىددىي ئېھتىياجلىق بولغان جۇڭگوغا ياردەم بېرىلگەن ماددىي ئەشيالارنى قاغىلىققا توشۇپ كەلگەن. شۇ چاغدىكى مىنگو ھۆكۈمىتى تۆمۈريول مىنىستىرلىقى تاشيول باش ئىدارىسى ھىندىستان - ئىران تىرانسپورت باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى لۇ جېنشۈەن يۈك توشۇش ئەترىتىنى باشلاپ ماددىي ئەشيالارنى توشۇغان، ئۇ كۈندىلىك خاتىرىسىگە: «يول بويى ھاۋا بېسىمى تۆۋەن بولغاچقا، ھەمىشە نەپەس قىسىلاتتى... باش ئاغرىپ، مەيدە چىڭقىلىپ، كۆڭۈل ئېلىشىپ، ھېچنېمە يېگۈسى كەلمەيتتى» دەپ يازغان. ئۇلارنىڭ قان ۋە گۆشتىن پۈتۈلگەن تېنى بىلەن توشۇغىنى بىر مىللەتنىڭ ئەڭ خەتەرلىك پەيتتىكى نەپىسى ئىدى.
دېڭ زۇەنشيەن يازغان ناھىيە تەزكىرىسى، يۈك توشۇغۇچىلار مېڭىپ قالدۇرغان قەدىمىي يول «چېگرا رايون نېمە ئۈچۈن چېگرا رايون دەپ ئاتىلىدۇ» دېگەن سوئالغا ئورتاق جاۋاب بەردى − بۇ جاي ئەزەلدىن جۇغراپىيەلىك ئورۇننىڭ ئاخىرقى چېكى بولماستىن، بەلكى دۆلەتنىڭ ئالدىنقى سېپى بولۇپ كەلدى.
بۇ «ئالدىنقى سەپ» ئېڭىنىڭ ئەڭ قويۇق بىر بۆلىكى قاغىلىق ئىنقىلابىي قۇربانلار قەبرىستانلىقىغا پۈتۈلگەن. 1962 - يىلىدىكى جۇڭگو - ھىندىستان چېگراسىدا يۈزبەرگەن ئۆزىمىزنى قوغداپ قايتۇرما زەربە بېرىش ئۇرۇشىدا قۇربان بولغان 100دىن ئارتۇق ئىنقىلابىي قۇربان بۇ جايدا مەڭگۈلۈك ئۇيقۇغا كەتكەن، دومىلاتما مىنا قەھرىمانى لو گۇاڭشيې، پارتلىتىش قەھرىمانى ۋاڭ جۇڭديەن، كۈرەش قەھرىمانى ئىسمائىل مەمەت... ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىچە يېشى 25 ياشقىمۇ يەتمەيدۇ.
1962 - يىلى قاراقۇرۇم جەڭ مەيدانىدا، جەڭچى ئەمەر ھېيت بىلەن بەنجاڭ ئىسمائىل مەمەت ئاكوپ ئىچىدە: ھايات قالغىنىمىز قۇربان بولغان سەپداشلارنىڭ قەبرىسىنى ساقلايمىز، دەپ ۋەدىلەشتى. 1970 - يىلى، ئەمەر خىزمىتىدىن ئىستېپا بېرىپ، خوتۇن - بالىلىرىنى ئېلىپ قەبرىستانلىققا كۆچۈپ بېرىپ، ھارۋىنى ئىتتىرىپ تۆت كىلومېتىر يىراقلىقتىن سۇ ئېلىپ كېلىپ، نوگاي بىلەن كۆچەتلەرنى سۇغاردى. 40 نەچچە يىلدا، ئۈچ ئەۋلاد كىشى 6000 تۈپتىن ئارتۇق قارىغاي ۋە يۇلغۇن تىكىپ، پەرۋىش قىلىپ ئۆستۈردى.
2017 - يىلى ئەمەر ۋاپات بولدى، ئۇ كۆز يۇمۇش ئالدىدا ئۆزىنى مۇشۇ قەبرىستانلىققا دەپنە قىلىپ، داۋاملىق سەپداشلىرىغا ھەمراھ قىلىشنى تاپىلىدى. ئوغلى ئەنۋەر ئەمەر دادىسىنىڭ كۈچ ئۇلاش كالتىكىنى ئۆتكۈزۈۋېلىپ، قەبرىستانلىقنى داۋاملىق ساقلىدى. 2026 - يىلى 1 - ئاينىڭ 5 - كۈنى سەھەردە، 56 ياشلىق ئەنۋەر نۆۋەتچىلىك ئىشخانىسىدا يىقىلىپ كەتكىنىچە قايتا ئويغانمىدى. ھازىر، ئەنۋەرنىڭ ئوغلى ئەخمەتجان ئەنۋەر كۈچ ئۇلاش كالتىكىنى ئۆتكۈزۈۋالدى. ئەخمەتجان ئالتە ئايلىق ۋاقتىدىن باشلاپلا قەبرىستانلىقتا چوڭ بولغان، ئوقۇش پۈتكۈزگەندە ساۋاقداشلىرى باشقا شەھەرلەرگە كەتتى، ئۇ قېپقالدى. مۇخبىر ئۇنىڭدىن نېمىنى قوغداۋاتقانلىقىنى سورىغاندا، ئۇ تۆۋەن ئاۋازدا مۇنداق جاۋاب بەردى: «قەھرىمانلار بىزنى قوغدايدۇ، ئاندىن بىز قەھرىمانلارنى قوغدايمىز.»
كوئېنلۇن تېغىدا شامال توختىمايدۇ، قەبرىستانلىقتىكى قارىغاي، ئارچىلار دائىم كۆكىرىپ تۇرىدۇ.
چېگرا لىنىيەسىدە، چېگرا قوغدىغۇچى ئامانگۈل توختى ھەر ھەپتىدە ئۈچ قېتىم چارلايدۇ، ھەر قېتىمدا ئون نەچچە كىلومېتىر تاغ يولىدا ماڭىدۇ. ئۇ چارلاشنى تۇرمۇشىغا ئايلاندۇردى، «بوۋامدىن باشلاپ چېگرادا تۇرغان، چېگرانى قوغدىغانلىق ئائىلىنى قوغدىغانلىق.»
قەبرىستانلىقنى ساقلاش بىلەن چېگرانى قوغداشتا، بىرىدە قەبرە تېشىغا يۈزلىنىدۇ، بىرىدە چېگرا تېشىغا يۈزلىنىدۇ؛ ئۈچ ئەۋلاد كىشىنىڭ سۈپۈرگىسىنىڭ سۈپۈرگەن ئاۋازى، چارلاش ئەترىتىنىڭ ئاياغ تىۋىشى كوئېنلۇن تېغى ئېتىكىدە گىرەلىشىپ ئورتاق بىر جاۋابنى ھاسىل قىلدى: دۆلەت دېگەن نېمە − شوئار ئىچىدە ئەمەس، كۈن - كۈنلەپ داۋاملىشىۋاتقان قوغداشتا.
【ئىلھام】
كىشىلەر ئېڭىنى ئۆستۈرۈش ماھىيەتتە تىرىكچىلىكنىڭ تىپىنى ئۆزگەرتىشتىن مەدەنىيەت ئارقىلىق ئوزۇقلاندۇرۇشقىچە، يەنە قەلبتىن ئېتىراپ قىلىپ يىلتىز تارتىشقىچە بولغان تەدرىجىي ئىلگىرىلەش جەريانىدۇر. رىزۋانگۈلنىڭ يېڭى ئۆيى، ئەنۋەرنىڭ قوغدىشى، ئامانگۈلنىڭ قەدىمى − بۇ كونكرېت ھەم كىچىك ھاياتلىق ئىزنالىرى «ياشاش»تىن «ياخشى ياشاش»قىچە، يەنە «ئەھمىيەتلىك ياشاش»قىچە بولغان بىر مۇكەممەل خەرىتىنى شەكىللەندۈردى. قەلبتىن ئېتىراپ قىلىشنىڭ ئەڭ ئاخىرقى تەكشۈرۈش ئۆلچىمى پائالىيەتنىڭ مەيدان قېتىم سانى ۋە كۆرگەزمە سارىيىنىڭ كۆلىمى بولماستىن، بەلكى ئادەتتىكى كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇش، خىزمەت جەريانىدا تەبىئىي ھالدا بۇ مېنىڭ تارىخىم، مېنىڭ مەدەنىيىتىم، مېنىڭ ماكانىم، مېنىڭ دۆلىتىم، دېگەننى ھېس قىلىش - قىلالماسلىقىدا ئىپادىلىنىدۇ.
3 - سوئال ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچنى قانداق قىلغاندا ئىچكى جەھەتتىن شەكىللەندۈرگىلى بولىدۇ؟
【قىيىن مەسىلە】
چېگرا رايونغا جايلاشقان ناھىيە رايونلىرىنىڭ تەرەققىياتىدا مۇنداق بىر ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچ مۇنازىرىسى ئومۇميۈزلۈك مەۋجۇت − ئۆزىنىڭ جۇغلانمىسى يېتەرسىز، ئىختىساسلىقلار زاپىسى ئاجىز، بازار يېتىلدۈرۈشى ئارقىدا قالغان بولسا، ئىچكى كۈچكە تايىنىپ ھالقىما تەرەققىياتنى ئىشقا ئاشۇرۇشى قىيىنغا توختايدۇ. لېكىن تاشقى ياردەمگە زىيادە تايىنىۋالغاندا يەنە «كۈتۈپ تۇرۇش، تايىنىۋېلىش، تەلەپ قىلىش»تەك تايىنىۋېلىش پىسخىكىسى ئاسانلا شەكىللىنىپ قالىدۇ. شىنجاڭغا ياردەم بېرىش مېخانىزمى، مالىيەدىن يۆتكەپ چىقىم قىلىش، نىشانلىق يار - يۆلەك بولۇشتىن ئىبارەت بۇ سىرتتىن «قان بېرىش»نى قانداق قىلغاندا ئۆز جايىنىڭ «قان ئىشلىشى»گە ئايلاندۇرغىلى بولىدۇ؟
【ئەمەلىيەت】
ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچنى قانداق قىلغاندا ئىچكى جەھەتتە شەكىللەندۈرگىلى بولىدۇ؟ قاغىلىقنىڭ بەرگەن جاۋابى شۇكى: سىرتنىڭ «قان بېرىش»ىگە تايىنىپ ئۆز جايىدىكى «قان ئىشلەش» قىل قان تومۇرلىرىنى ئوزۇقلاندۇرۇش − بۇ، ھەم پۇقرالارنىڭ قەلبىدە يىلتىز تارتتى، ھەم ناھىيە رايونى قاتلىمىدا ئۆسۈپ يېتىلدى.
ئاقتاش بازىرىنىڭ ئەسلىھەلىك يېزا ئىگىلىكى بازىسىدا، قۇياش نۇرى پارنىك يوپۇقلىرىدىن ئۆتۈپ تۇراتتى، ھاۋانى مېۋىلەرنىڭ خۇش ھىدى قاپلىغانىدى. ئاينۇر قۇربان ئىلگىرى كوئېنلۇن تېغىنىڭ ئىچكىرىسىدە تۇراتتى، 2019 - يىلى 14 مىڭ ئامما بىلەن بىللە تاغنىڭ ئىچكىرىسىدىن كۆچۈپ چىقتى، 2021 - يىلى پارنىكقا كىرىپ ھۈنەر ئۆگەندى، بازار تېخنىكا ئوقۇتقۇچىسى تەكلىپ قىلىپ، كۆچەت پەرۋىش قىلىش، شاخ پۇتاش، يىغىشنى قولمۇقول ئۆگەتتى. 2024 - يىلى ئۇ سەككىز پارنىكنى ھۆددىگە ئالدى، تۇنجى يىلى سورت تاللاشتا سەۋەنلىك كۆرۈلۈپ ئاساسەن پايدا ئالالمىغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇ چىشىنى چىشلەپ بەرداشلىق بەردى، بۈگۈنكى كۈندە 18 پارنىكنى ھۆددىگە ئالدى، 18 ئايال ئۇنىڭغا ئەگىشىپ ئىشقا ئورۇنلاشتى.
مۇخبىر ئۇنىڭدىن قانداق ئارزۇسى بارلىقىنى سورىغاندا، ئۇ ئائىلىسىدىكىلەرنى ئېلىپ بېيجىڭغا بېرىپ كۆرۈپ باققۇسى بارلىقىنى ئېيتتى. «ئۇنداقتا ئارزۇيىڭىزغا بارغانسېرى يېقىنلىشىپسىز - دە؟» مۇخبىر يەنە سورىدى، ئاينۇر بىردەم جىم تۇرغاندىن كېيىن، بېشىنى ئاستا چايقاپ: «ياق، بارغانسېرى يىراقلاپ كەتتىم. 18 پارنىك بار، 18 كىشى ئىشلەۋاتىدۇ، مېنىڭ بېسىمىم بارغانسېرى ئېغىرلاۋاتىدۇ، بارغانسېرى ئالدىراش بولۇپ كەتتىم.» ئۇ ئىش ھەققىنى ۋاقتىدا تارقىتىش، بازار ئەھۋالى ناچار بولغاندا ئىش ھەققىنى كېمەيتمەسلىك، بازار ئەھۋالى ياخشى بولغاندا تەشەببۇسكارلىق بىلەن ئىش ھەققىنى ئۆستۈرۈش توغرىسىدا قائىدە تۈزدى. ئەتىيازدا مايسا يېتىشتۈردى، يازدا باشقۇردى - پەرۋىش قىلدى، كۈزدە ھوسۇل ئالدى، قىشتا رېمونت قىلدى، ئۇ ئارزۇسىنى جىممىدە كەينىگە سۈردى.
ئاينۇر يەككە مىسال ئەمەس. قاغىلىق ناھىيەسىدىكى شىنگوخاۋ كىيىم تىكىش چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتىنىڭ سېخىدا، 45 ياشلىق ئىمامجان ئوراش ماشىنىسى يېنىدا تۇرۇپ، ئىشداشلىرى بىلەن بىللە كىيىم - كېچەكلەرنى ئوراۋاتاتتى. ئۇ چوپان يېزىسىدىن كەلگەن بولۇپ، ئىلگىرى ياغاچچىلىققا تايىنىپ تىرىكچىلىك قىلاتتى، 2019 - يىلى ئورۇنلاشتۇرۇش رايونىغا كۆچۈپ كىرگەندىن كېيىن، ئىشىك ئالدىدىلا مۇقىم خىزمەت تاپتى. «ئەڭ چوڭ ئۆزگىرىش شۇكى، كۆپچىلىكنىڭ قولى پۇل كۆردى، روھىي قىياپىتىمۇ ئۆزگەردى.» ئۇ تىككۈچىلىك رايونىنى كۆرسىتىپ: ئايال ئىشچىلار گىرىم قىلىپ چىرايلىق ياسىنىدىغان بولدى، زاۋۇتقا يېڭى كىرگەن چاغدا گەپ قىلىشنى خالاپ كەتمەيتتى، بۈگۈنكى كۈندە كۆزلىرىدىن ئىشەنچ چىقىپ تۇرىدۇ، دېدى. 40 مىڭ كىۋادرات مېتىردىن ئاشىدىغان بۇ كەسىپلەر باغچە رايونىغا توققۇز كارخانا ماكانلاشقان بولۇپ، كۆچۈرۈپ ئولتۇراقلاشتۇرۇلغان 400دىن ئارتۇق ئامما سانائەت ئىشچىسىغا ئايلاندى. مەدىنۇر ھەمدۇللا داشۆنى پۈتكۈزگەندىن كېيىن بازارغا قايتىپ ئىشقا ئورۇنلىشىپ، باغچە رايونىنىڭ باشقۇرغۇچىسى بولدى. بۇ جايدىن قوبۇل قىلىنغان ھەربىر ئىشچى زامانىۋىلاشتۇرۇش مەنزىرىسىدىكى باش پېرسوناژغا ئايلاندى.
ناھىيە رايونى قاتلىمىدىكى ئىچكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچ ئوخشاشلا ئۆسۈپ يېتىلدى. شاڭخەي شىنجاڭغا ياردەم بېرىشتە كەسىپ ئارقىلىق ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرۈشنى بىرىنچى ۋەزىپە قىلدى. 2016 - يىلى قاغىلىقتا ئېلېكتىرونلۇق سودا مۇلازىمەت مەركىزى قۇرۇلدى، كېيىن دەرىجىسى ئۆستۈرۈلۈپ ئېلېكتىرونلۇق سودا كەسىپلەر باغچىسىغا ئايلاندۇرۇلدى؛ 2024 - يىلى شاڭخەي - قەشقەر ئېلېكتىرونلۇق سودا ھەمكارلىق ئىتتىپاقى قۇرۇلۇپ، بىۋاسىتە كۆرسىتىش ئېلېكتىرونلۇق سودا بازىسى ئورتاق بەرپا قىلىنىپ، بۇ جايدىكى ۋاڭخۇڭ دارېنلار يېتىشتۈرۈلۈپ، مەھسۇلاتلارنىڭ داڭلىق سۇپىغا كىرىشىگە تۈرتكە بولۇندى، سۇپىدىن يولغىچە، مەبلەغدىن ئىختىساسلىقلارغىچە، سىرتقى بايلىق بۇ جاينىڭ ئىمكانىيەتلىك سىجىل بولغان ئېلېكتىرونلۇق سودا ئىقتىدارىغا ئايلانماقتا.
قاغىلىقنىڭ تېخىمۇ يۈكسەك ئىرادىسى ناھىيە رايونى تەرەققىياتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك كوردىناتىغا پۈتۈلدى. پارتىيە مەركىزىي كومىتېتى شىنجاڭغا بېكىتىپ بەرگەن «بەش چوڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورۇن بېكىتمىسى»نى نىشانلاپ، قاغىلىق «قەشقەرنىڭ شەرقىي قىسمىدىكى ئىستراتېگىيەلىك تايانچ نۇقتا شەھەر، جەمئىيەت بىخەتەرلىكى، مۇقىملىقىنى قوغداشتىكى مۇھىم تىرەك نۇقتا، قەشقەرنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتىغا تىرەك بولىدىغان يېڭى موتور، يېشىل ئېنېرگىيە بايلىقىنىڭ يېڭى ئېگىزلىكى، خاس، ئەلا سۈپەتلىك دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق مەھسۇلاتلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش، سېتىش بازىسى، جەنۇبىي شىنجاڭ سودا، ساياھەت يولى ئالتۇن تۈگۈنى»نى بەرپا قىلىشنى تېزلەتمەكتە. نىشاندا كۆرسىتىپ بېرىلگىنى دەل چېگرا رايوندىكى بىر ناھىيە رايونىنىڭ قان قوبۇل قىلىشتىن قان ئىشلەپچىقىرىشقىچە بولغان زامانىۋىلاشتۇرۇش ئۇلۇغۋار پىلانى.
【ئىلھام】
قاغىلىقنىڭ ئۇسۇلى سىرتنىڭ كۈچىدىن پايدىلىنىش بىلەن بىللە، بۇ جايدىكى كىشىلەرنىڭ ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈش بولدى. ئاينۇر ھۆددە ئالغان پارنىك سەككىزدىن 18گە كۆپەيدى، كۆپەيگىنى ئون پارنىكلا ئەمەس، بەلكى 18 كىشىنى يېتەكلەپ ئىش قىلالايدىغان بىر كىشى كۆپەيدى؛ ئىمامجان سېختا ئىشلىدى؛ مەدىنۇر ئىشىك ئالدىدا ئىش ئورنى تاپتى، بۇ جايدىن ئىشقا ئورۇنلاشقانلارنىڭ زامانىۋىلاشتۇرۇش مەنزىرىسىدە نامايان بولۇشى بەلكىم ھەقىقىي «قان ئىشلەش»دۇر.
مېخانىزمنىڭ ھەقىقىي شەكىللەنگەنلىكىنىڭ بەلگىسى − سىرتقى ياردەمنىڭ قىممىتى «قانچىلىك پۇل بېرىش، قانچىلىك بىنا سېلىش»تا ئەمەس، بەلكى شۇ جايدىكى ئاممىنىڭ ئىقتىدارىنى ئويغىتىش - ئويغىتالماسلىقتا.
تۆتىنچى سوئال ئۇلنى قانداق مۇستەھكەملەش كېرەك؟
【قىيىن مەسىلە】
تۈزەش چوڭقۇرلۇقى يېتەرلىك بولماسلىق ۋە ئېكولوگىيەلىك چەكلىمە ئىنتايىن چىڭ بولۇشتەك قوش بېسىم چېگرا رايوندىكى ناھىيە رايونىنى زامانىۋىلاشتۇرۇشتا ھالقىشقا تېگىشلىك مۇھىم ئۆتكەل بولدى. ئىدارە قىلىش ئۆلچىمىدىن قارىغاندا، ئەگەر تۈزەش كۈندىلىك ئىشلار بىلەنلا چەكلىنىپ قالسا، ئاممىنىڭ ئىلتىماس - تەلىپىنى ئېيتىدىغان جاي بولمىسا، زىددىيەت - ماجىرالارنى ھەل قىلىدىغان ئادەم بولمىسا، جەمئىيەت تەرتىپى پەقەت ئاجىز تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاپ قالىدۇ، مۇقىملىقنى ئۇزاققىچە ساقلىغىلى بولمايدۇ؛ ئېكولوگىيە ئۆلچىمىدىن قارىغاندا، جەنۇبىي شىنجاڭدىكى ناھىيە رايونىنىڭ بوستانلىق كۆلىمى ئىنتايىن كىچىك بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭغا بارلىق نوپۇس ۋە ئىقتىسادىي پائالىيەت يۈكلەنگەن، ئېكولوگىيە ئاساسى ئىنتايىن ئاجىز.
【ئەمەلىيەت】
ئىدارە قىلىشنىڭ ئۇلى «قانۇنچىللىق». قاغىلىقنىڭ ئاساسىي قاتلامنى ئىدارە قىلىشى «قانۇنچىللاشتۇرۇش» يولىدا ماڭماقتا. بەشئېرىق بازىرى تەشكىللىگەن «ئانار ئانا» پىدائىيلار مۇلازىمەت ئەترىتىدىكى 900دىن ئارتۇق پىدائىي پۈتۈن بازاردىكى 19 كەنتكە بېرىپ، «ئىشىك ئالدى»دا غەم - ئەندىشىنى تۈگىتىدىغان يېڭى يولنى تېپىپ چىقتى. «ئانار خالىس ساقچىسى» ماس قەدەمدە مېڭىپ، بازار، ئانار ئۆستۈرۈش ھەمكارلىق كوپىراتىپى، كىچىك - مىكرو كارخانا قاتارلىق نۇقتىلىق رايونلارغا چوڭقۇر چۆكۈپ، چارلاش، ئالدىنى ئېلىش - تىزگىنلەش، يوشۇرۇن خەۋپ - خەتەرنى بىرمۇبىر تەكشۈرۈش، قانۇننى ئومۇملاشتۇرۇش تەشۋىقاتى، ماجىرالارنى مۇرەسسە قىلىپ بىر تەرەپ قىلىشتىن ئىبارەت «بىر بېكەت شەكلى»دىكى مۇلازىمەتنى قانات يايدۇردى.
باغچە مەھەللىسى «پارتىيە قۇرۇلۇشى ئارقىلىق يېتەكلەش، قانۇنچىللىق ئارقىلىق كاپالەتلىك قىلىش»نى ئاساسىي لىنىيە قىلىشتا چىڭ تۇرۇپ، ئۆز - ئۆزىنى ئىدارە قىلىش، قانۇن ئارقىلىق ئىدارە قىلىش، ئەخلاق ئارقىلىق ئىدارە قىلىش ئورگانىك بىرلەشتۈرۈلگەن ياخشى ئىدارە قىلىش يېڭى يولى ئۈستىدە ئىزدەندى. ھەر ھەپتىنىڭ بەشىنچى كۈنىدىكى قانۇنچىللىق دەرسخانىسىدا، مەھەللە كادىرلىرى تىپىك دېلو مىساللىرى ئارقىلىق قانۇن چۈشەندۈردى؛ ھەر ھەپتىنىڭ بىرىنچى كۈنىدىكى «ئاھالىلەر كۆڭۈل سۆزلىرىنى ئېيتىش كۈنى» «قانۇننى چۈشىنىدىغان ئادەم» پائالىيىتىدە خاتىرە دەپتەر ئېچىلىپ، قانۇن - نىزاملارغا ئاساسەن تەكلىپ بېرىلدى. مەھەللە ئايرىغان ئۈچ ئاساسىي دائىرىنىڭ ھەممىسىدە «دائىرە پارتىيە تەشكىلاتى + خەلق ساقچىسى + دائىرىگە مەسئۇل خادىم + پىدائىيلار» ھەمتۈرتكە بولۇش خىزمەت ئەندىزىسى بەرپا قىلىندى، خەلق ساقچىلىرى «مەلۇمات تاپشۇرۇۋالسا ئاندىن بارىدىغان» قانۇن ئىجرا قىلغۇچىدىن دائىرە ئىچىدىكى دائىملىق «قانۇن ئارقىلىق ئىدارە قىلىدىغان ھەمراھ»قا ئايلاندى.
خېيۇەن بازىرىنىڭ كالتە چاسىمۇق كەنتىدە، ئاپتونوم رايونلۇق خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى ئورگىنىنىڭ كەنتتە تۇرۇشلۇق خىزمەت ئەترىتى قانۇنچىللىق دەرسخانىسىنى ئاممىنىڭ ئەتراپىغا كۆچۈرۈپ كەلدى − پارتىيە ئەزالىرى يىغىنىدا قانۇن ماددىلىرى ئاممىباب سۆزلەرگە ئايلاندى، دېھقانلار كەچلىك كۇرسىدا ھەق تەلەپ قانۇن دەستۇرىدىكى دېلو مىساللىرى ئانالىز قىلىنغاندا كەنت ئاھالىلىرى پات - پات باش لىڭشىتتى، ئائىلىلەرگە كىرىپ زىيارەت قىلغاندا «قانۇن كىچىك قوللانمىسى»نى ياشانغانلارنىڭ قولىغا يەتكۈزدى. 40 مەيدان مەخسۇس تېمىلىق لېكسىيە سۆزلەندى، 15 مىڭ ئادەم قېتىمنى قاپلىدى، قانۇنچىللىق ئېڭى قەلبلەرنى ئوزۇقلاندۇردى. 2025 - يىلىدىن بۇيان، خىزمەت ئەترىتى باشلامچى بولۇپ يەر ھۆددىگەرلىكى، ئەمگەك - مۇلازىمىتىگە ئالاقىدار ماجىرادىن 21نى ھەل قىلدى، «كىچىك ئىشلار كەنتتىن چىقماسلىق، چوڭ ئىشلار بازاردىن چىقماسلىق» ۋەدىدىن رېئاللىققا ئايلاندى.
قاغىلىق ناھىيەلىك جەمئىيەت ئامانلىقىنى ھەر تەرەپلىمە تۈزەش مەركىزى قۇرۇلۇپ ئىشقا كىرىشتۈرۈلگەندىن بۇيان، كۆپ تەرەپنىڭ فۇنكسىيەسى بىرلەشتۈرۈلۈپ، ماسلاشتۇرۇش مېخانىزمى تاكامۇللاشتۇرۇلۇپ، يۇقىرى ئۈنۈملۈك ھەمتۈرتكە بولىدىغان ئاساسىي قاتلامنى ئىدارە قىلىش سىستېمىسى بەرپا قىلىندى. ناھىيە بويىچە 400 مۇرەسسە تەشكىلاتى، 60 شەخسىي مۇرەسسە خىزمىتى ئىشخانىسى پۈتۈن يىلدا 5085 زىددىيەت - ماجىرانى مۇرەسسە قىلدى − قانۇنچىللىق قاغىلىقلىقلارنىڭ زىددىيەتنى ھەل قىلىشتىكى بىرىنچى تاللىشىغا ئايلانماقتا.
ئېكولوگىيەنىڭ ئۇلى «يېشىللىق». تەكلىماكان قۇملۇقى گىرۋىكىدىكى توسۇپ زەربە بېرىش جېڭىدە غەلىبە قىلىشتىكى مۇھىم ھالقا بولۇش سۈپىتى بىلەن، قاغىلىق كەڭلىكى 180 مېتىر، ئۇزۇنلۇقى 24 كىلومېتىر كېلىدىغان گىرۋەك قاشالاش ۋەزىپىسىنى تاماملىدى. نۆۋەتتە گىرۋەك دائىرىسىنى كېڭەيتىشنى ئالغا سىلجىتىپ، بىرىنچى ئوت - چۆپ كاتەكچىسى مۇداپىئە بەلبېغىدىن باشقا، ئىككىنچى يورۇقلۇق ۋولت ئارقىلىق قۇم تىزگىنلەش گىرۋەك قاشالاش بەلبېغى ۋە ئۈچىنچى ئىھاتە ئورمان بەلبېغى قۇرماقتا. قاغىلىق ناھىيەسىدىكى 200 مىڭ مو ئېكولوگىيەلىك ئورمان بازىسىدا، ئاق تېرەك، توغراق، جىگدە دەرەخلىرى «قول تۇتۇشۇپ» قۇم دېڭىزىنى ئايرىپ، قۇم - بوراننى مەھكەم تۇراقلاشتۇرۇپ، ئېكولوگىيە بىخەتەرلىكى ۋە ئاھالىلەرنىڭ تۇرمۇشىنى يەنىمۇ كاپالەتلەندۈردى. مېتېئورولوگىيە سانلىق مەلۇماتىدا كۆرسىتىلىشىچە، 2023 - يىلى قاغىلىق ناھىيەسىدە قۇم - بورانلىق ئومۇمىي كۈن سانى 107 كۈن بولغان، 2024 - يىلى 87 كۈنگە ئازايغان.
شۇنىڭ بىلەن بىللە، قاغىلىقلىقلار «ئولتۇراقلىشىشقا ماس كېلىش» دېگەن سۆزنى شەھەر قۇرۇلمىسىغا يېزىپ، ئېكولوگىيەلىك مۇھىتنى تەدرىجىي ئەلالاشتۇرماقتا، شەھەر ئىقتىدارىنى ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللەشتۈرمەكتە، شەھەر دەرىجىسىنى ئۈنۈملۈك ئۆستۈرمەكتە. شۇيچېڭ باغچىسىنىڭ ئىگىلىگەن يەر كۆلىمى 120.5 مو بولۇپ، بەنيۆ كۆلچىكى، خەيتاڭخۇا ئېرىقى، تەنھەرىكەت مەيدانى، «ئەڭ جەلپكار قاغىلىق» ناخشا - ئۇسسۇل مەيدانى، بالىلار قىزىقىشى باغچىسى كەينى - كەينىدىن ئېچىلدى، ياشانغانلار ئۇزۇن ئورۇندۇقتا ئولتۇرۇپ پاراڭلاشتى، بالىلار قوغلىشىپ ئوينىدى. بىڭخې باغچىسى، خۇڭچياۋ شۇيپەن باغچىسى ئارقا - ئارقىدىن پۈتتى، ئىلگىرى ھەپتە ئاخىرىدا قەيەرگە بېرىشنى بىلمىسە، بۈگۈنكى كۈندە ئىشىك ئالدىدىلا يېڭى بارىدىغان جاي بار بولدى.
نۆۋەتتە، پۈتۈن ناھىيەدە بەش ئۇنىۋېرسال باغچە، 18 جايدا مەيدان - سەيلە ئورنى ھەم كىچىك باغچە قۇرۇلۇپ، تەڭپۇڭ، خەلققە قولايلىق بولغان شەھەر يېشىل ئىستىراھەت سىستېمىسى بەرپا قىلىندى. «باغچىلاشقان ئورۇن» «باغچىلاشقان ئولتۇراق رايون» بەرپا قىلىش نىسبىتى ％50تىن ئاشتى، شەھەرنىڭ يېشىللىق بىلەن قاپلىنىش نىسبىتى ％43تىن ئاشتى، ھاسىلىي سۇدىن پايدىلىنىش نىسبىتى ％65كە يەتتى، سۇغىرىش سۈيىدىن پايدىلىنىش كوئېففىتسېنتى 0.57گە ئۆستى.
ئىدارە قىلىشنى قانۇنچىللاشتۇرۇش جەمئىيەتنى تەرتىپكە ئىگە قىلدى، ئېكولوگىيەنى يېشىللاشتۇرۇش تۇرمۇشنى سۈپەتكە ئىگە قىلدى، بۇلار ئاخىرىدا پۇقرالار تۇرمۇشىدىكى ئەمىنلىك ۋە خاتىرجەملىكتە ئىپادىلەندى.
【ئىلھام】
چېگرا رايوننى ئىدارە قىلىشنىڭ ئاچقۇچى قانۇنچىللىق كۈچىنى ئاممىنىڭ ئەتراپىغا يەتكۈزۈپ، زىددىيەتنى بىخ ھالىتىدە تۈگىتىش، ماجىرانى ئاساسىي قاتلامدا ئاخىرلاشتۇرۇشتا. شىنجاڭنى قانۇن بويىچە ئىدارە قىلىش ئابستراكت قانۇن ماددىلىرى ئەمەس، بەلكى «ئانار ئانا»نىڭ ھەربىر قېتىملىق زىيارىتى، ھەر تەرەپلىمە تۈزەش مەركىزىنىڭ ھەربىر قېتىملىق مۇرەسسەسى، مەھەللىنىڭ كۆڭۈل سۆزلىرىنى ئېيتىش كۈنىدىكى ھەربىر قېتىملىق كېڭىشىش. ئېكولوگىيە تەرەققىياتنىڭ ئاساسىي رېڭى، چۆللۈك گىرۋىكىدىكى ناھىيە بازىرى يېشىللىق بىلەن قاپلىنىش نىسبىتىنى ％43تىن ئاشۇرۇشنى ئىشقا ئاشۇرغاندا، 24 كىلومېتىر كېلىدىغان قۇملۇق گىرۋىكىنى قاشالاش بەلبېغى ئوت - چۆپ كاتەكچىسىدىن يورۇقلۇق ۋولت ئارقىلىق قۇم تىزگىنلەش، ئىھاتە ئورمان بەلبېغىغا قاراپ قاتلاممۇ قاتلام ئالغا سىلجىتىلغاندا، «ئولتۇراقلىشىشقا ماس كېلىش» شوئاردىن ھېس قىلغىلى بولىدىغان تۇرمۇشقا ئايلاندى.
ئىنقىلابىي قۇربانلار قەبرىستانلىقىدىن دېڭ زۇەنشيەن خاتىرە سارىيىغىچە، باشقا جايغا كۆچۈرۈپ ئورۇنلاشتۇرۇش رايونلىرىدىن جۇڭگو مەدەنىيىتى ئىلمى بىلىم يۇرتىغىچە، ئەسلىھەلىك يېزا ئىگىلىكىدىن سانائەت باغچە رايونىغىچە... قاغىلىق بىرىكمە تىپلىق، چوڭقۇرلۇققا ئىگە تەرەققىيات مەنزىرىسىنى نامايان قىلدى.
يېڭى دەۋردىكى پارتىيەنىڭ شىنجاڭنى ئىدارە قىلىش تەدبىرىنىڭ يېتەكچىلىكىدە، قاغىلىقنىڭ مېڭىۋاتقىنى مۇقىملىق بىلەن تەرەققىيات بىر - بىرىگە تىرەك بولغان، ماددىي باياشاتلىق بىلەن مەنىۋى جەھەتتىن قەلبتىن ئېتىراپ قىلىش ماس قەدەمدە بولغان، جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى ئېڭى كۈندىلىك تۇرمۇشتا مۇستەھكەملەنگەن چېگرا رايوندىكى ناھىيە رايونىنىڭ زامانىۋىلىشىش يولى. بۇ يولدا قاغىلىق پۇختا قەدەم تاشلىدى.
پەلەك يولىدىكى نۆل كىلومېتىر ھەم باشلىنىش نۇقتىسى، ھەم يىراقتىكى جاي.
